"Rúmtak Skugganna" Hugleiđingar um rýmisverk Sigurđar Árna eftir Ađalstein Ingólfsson. Grein í AT, Tímarit Arkitektafélags Íslands og Félags íslenskra landslagsarkitekta. 2.tbl. nóv. 2007.
RÚMTAK SKUGGANNA
Vísast hefur verkið við Sultartanga komið flatt upp á þá sem ekki þekktu til Sigurðar Árna og áttu sjálfsagt von á efnismiklum tilbrigðum listamannsins um hátimbrað steypumannvirkið þarna uppi í óbyggðum. Án þess að ég vilji gera Sigurði Árna upp viðhorf, þætti mér ekki ólíklegt að honum hafi þótt nóg komið af steypu á staðnum og mál að draga úr áhrifum hennar á umhverfi sitt.
Úrlausn hans, einföld og snjöll, felst í annars konar og umhverfisvænni virkjun, nefnilega virkjun íslenskrar háfjallasólar. Ekki til að skapa orku, heldur síbreytilegt mynstur tímans á feiknstórum steypuvegg virkjunarinnar. Ofarlega á inntaksvegg virkjunarinnar standa út úr honum endilöngum 17 mislangir strendingar úr ryðfríu stáli með götum á endanum. Hver strendingur myndar 45° - 90° horn við vegginn og í sameiningu mynda strendingarnir eins konar ölduhreyfingu. Í skýjuðu veðri eða dimmviðri er það skínandi “aldan” sjálf sem mætir sjónum okkar, en um leið og sólin lætur á sér kræla verða til misjafnlega langir skuggar á veggnum undir öldunni – köllum það “undiröldu” – og taka skuggarnir breytingum eftir því sem líður á sólargang og daginn. Við hæstu sólarstöðu hvers dags falla skuggarnir lóðrétt á vegginn og á Jónsmessu eða við hæstan sólargang varpar hún lengstum skuggum sem allir mynda lárétta línu gegnt ölduhreyfingu stálstrendinganna. Þá varpa götin ljóspunkti í skugga hverrar plötu.
Þetta skuggaferli er jafn stór hluti af myndverkinu og stálstrendingarnir, og skapa um leið eins konar sólúr sem okkur er í lófa lagið að læra á, jafnvel þótt gefnar “mælieiningar” séu einungis sautján talsins.
Líta má á “Sólöldu” sem stórbrotna endastöð á þróunarferli sem hófst í málverkum Sigurðar Árna strax á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar. Þar var um að ræða landslagsmálverk með nýjum formerkjum, þ.e. vandlega útlistuð málverk af heimatilbúnu og háskipulögðu landslagi sem minnti ýmist á nútímalega lystigarða eða golfvelli. Það athyglisverðasta við þessi málverk er kannski ekki allt að því ómanneskjulegt skipulagið sem í þeim birtist, heldur jafnræðið milli hins hlutlæga og óhlutlæga sem í þeim ríkir. Samspil ljóss og skugga er þar jafn mikilvægt og skipan “áþreifanlegra” umhverfisþátta, trjágróðurs, grasflata eða tjarna. Og það sem meira er, listamaðurinn setti sig sjaldnast úr færi að rugla okkur eilítið í rýminu - í bókstaflegum skilningi - með því að gera ekki greinarmun á, segjum kringlóttri grasflöt, kringlóttri tjörn og kringlóttum skugga sömu stærðar. Þarna var ekki á ferðinni úthugsuð stríðni, heldur hugleiðing um vanabundna skynreynslu okkar. Reyndin er nefnilega sú að ef við stöndum frammi fyrir fyrirbærum sem líkjast á yfirborðinu, er okkur tamt að fella þau hugsunarlaust undir sama hatt. Heimspekingurinn Ludwig Wittgenstein hafði ýmislegt að segja um þessa skynvillu.
Framhald þessara málverka voru málaðar prófanir Sigurðar Árna á náttúru sjálfs rýmissins og viðleitni okkar til að átta okkur á því. Hvernig merkjum við hvort eitthvað er “framarlega” eða “aftarlega” í rými? Sömuleiðis velti hann fyrir sér tilfinningalegu gildi rýmissins: hvers vegna er “dökkt rými” ógnvekjandi en “bjart rými” ekki? Er merkjanlegur greinarmunur á “virku” og “óvirku” rými?
Segja má að nokkur inniverk Sigurðar Árna séu eins konar millistig milli málaðra rýmishugleiðinga hans og Sólöldu, þar sem hann notar jöfnum höndum dagsbirtu og tilbúna rafmagnslýsingu. Þar eru sennilega markverðust Samhengi (2004) fyrir aðalbanka Landsbanka Íslands í Reykjavík, verk sem unnið var í samvinnu við arkitektastofuna AVH ehf fyrir aðalskrifstofur XL á Charles de Gaulle flugvelli í París (2006) og myndröðin Ljós í skugga fyrir dvalarheimilið Hlíð á Akureyri (2007).
Í Landsbankanum var Sigurði Árna uppálagt að skapa upphátt verk í þröngum gangi í anddyri bankans. Sigurður setti saman álgrind úr samtengdum hringlaga formum
í sterkrauðum lit; sennilega minna þau gesti og gangandi á mólekúl og þá margföldun krónupeninga sem á sér stað í banka, þótt sú samlíking sé listamanninum sjálfsagt ekki efst í huga. Grindin er fest upp um tuttugu sentimetra frá hvítum veggnum.
Góð dagsbirta fellur á grindina frá hægri, og eins og gerist upp við Sultartanga færast skuggar til undir grindinni og út á vegginn, misjafnlega sterkir eftir styrk birtunnar. Þegar sól eða dagsbirtu þrýtur tekur raflýsing við og þar sem ljósgjafar í rýminu eru fleiri en einn dreifast skuggarnir vítt og breitt um vegginn í kring.
Á aðalskrifstofu XL í París eru búnar til skrifstofur og fundarherbergi úr glerveggjum, eins konar “innra rými”. Sigurður Árni kaus að afmarka hvert rými fyrir sig en viðhalda um leið gegnsæinu í heildarmynd skrifstofurýmisins. Þrjár ólíkar álgrindur eru hengdar á glerveggina á ákveðnum stöðum. Form þeirra er í ætt við Samhengi Landsbankans, en teiknað í þrívídd og virðist svífandi. Með útskornum plastfilmum eru álformin endurtekin og virka þá ýmist eins og speglun formanna eða skuggar þeirra. Með þessu mynda formin eins konar “skjól” fyrir þá sem inni sitja, því athygli utanaðkomandi beinist ekki að þeim heldur hinni rauðu grind.
Þegar horft er í gegnum skrifstofurýmið á sér stað frjótt samspil fastra forma, álgrinda og gegnsærra plastfilma. Mörkin milli hins tvívíða og þrívíða riðlast, eins og í mörgum öðrum verkum frá hendi Sigurðar Árna, vegna margvíslegrar skörunar áþreifanlegra fyrirbæra, skugga þeirra og endurspeglana.
Endurspeglanir eru sömuleiðis virkjaðar í samstæðunni sem Sigurður Árni gerði fyrir dvalarheimilið Hlíð á Akureyri. Uppistaða verksins eru 2 x 2 metra glerplötur í mismunandi gagnsæjum litum sem settar eru upp fyrir framan langvegg í anddyri hússins, þannig að þær vakna til lífsins við allar mannaferðir í rýminu. Plöturnar eru allar með götum í misjöfnum stærðum, og þegar dagsbirta eða rafmagnsbirta fellur á þær, fer af stað mikil skuggaleikfimi á hvítum veggnum bak við þær, auk þess sem plöturnar kallast á innbyrðis.
Þegar upp er staðið er nánast ógjörningur að gera upp á milli þess sem á sér stað fyrir tilverknað sjálfs efnissins, litaðs glersins eða hins óefnislega, eyðanna í glerinu, hvort sem vísað er til skynreynslu eða hugmyndafræði. Sú efahyggja sem innbyggð er í alla listsköpun Sigurðar Árna gerir hana bæði ógnvekjandi og örvandi.
RÚMTAK SKUGGANNAHugleiðingar um rýmisverk Sigurðar Árna Sigurðssonar
“Sólalda”, verk það sem Sigurður Árni Sigurðsson gerði fyrir Sultartangavirkjun árið 2000, er sérstakur kafli í viðvarandi rannsóknum myndlistarmannsins á eðlisþáttum óhlutlægra og alltumlykjandi fyrirbæra á borð við rými, ljós og skugga, margbrotna skynreynslu okkar af þessum fyrirbærum og menningartengdum áhrifum á þá skynreynslu.
Vísast hefur verkið við Sultartanga komið flatt upp á þá sem ekki þekktu til Sigurðar Árna og áttu sjálfsagt von á efnismiklum tilbrigðum listamannsins um hátimbrað steypumannvirkið þarna uppi í óbyggðum. Án þess að ég vilji gera Sigurði Árna upp viðhorf, þætti mér ekki ólíklegt að honum hafi þótt nóg komið af steypu á staðnum og mál að draga úr áhrifum hennar á umhverfi sitt.
Úrlausn hans, einföld og snjöll, felst í annars konar og umhverfisvænni virkjun, nefnilega virkjun íslenskrar háfjallasólar. Ekki til að skapa orku, heldur síbreytilegt mynstur tímans á feiknstórum steypuvegg virkjunarinnar. Ofarlega á inntaksvegg virkjunarinnar standa út úr honum endilöngum 17 mislangir strendingar úr ryðfríu stáli með götum á endanum. Hver strendingur myndar 45° - 90° horn við vegginn og í sameiningu mynda strendingarnir eins konar ölduhreyfingu. Í skýjuðu veðri eða dimmviðri er það skínandi “aldan” sjálf sem mætir sjónum okkar, en um leið og sólin lætur á sér kræla verða til misjafnlega langir skuggar á veggnum undir öldunni – köllum það “undiröldu” – og taka skuggarnir breytingum eftir því sem líður á sólargang og daginn. Við hæstu sólarstöðu hvers dags falla skuggarnir lóðrétt á vegginn og á Jónsmessu eða við hæstan sólargang varpar hún lengstum skuggum sem allir mynda lárétta línu gegnt ölduhreyfingu stálstrendinganna. Þá varpa götin ljóspunkti í skugga hverrar plötu.
Þetta skuggaferli er jafn stór hluti af myndverkinu og stálstrendingarnir, og skapa um leið eins konar sólúr sem okkur er í lófa lagið að læra á, jafnvel þótt gefnar “mælieiningar” séu einungis sautján talsins.
Líta má á “Sólöldu” sem stórbrotna endastöð á þróunarferli sem hófst í málverkum Sigurðar Árna strax á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar. Þar var um að ræða landslagsmálverk með nýjum formerkjum, þ.e. vandlega útlistuð málverk af heimatilbúnu og háskipulögðu landslagi sem minnti ýmist á nútímalega lystigarða eða golfvelli. Það athyglisverðasta við þessi málverk er kannski ekki allt að því ómanneskjulegt skipulagið sem í þeim birtist, heldur jafnræðið milli hins hlutlæga og óhlutlæga sem í þeim ríkir. Samspil ljóss og skugga er þar jafn mikilvægt og skipan “áþreifanlegra” umhverfisþátta, trjágróðurs, grasflata eða tjarna. Og það sem meira er, listamaðurinn setti sig sjaldnast úr færi að rugla okkur eilítið í rýminu - í bókstaflegum skilningi - með því að gera ekki greinarmun á, segjum kringlóttri grasflöt, kringlóttri tjörn og kringlóttum skugga sömu stærðar. Þarna var ekki á ferðinni úthugsuð stríðni, heldur hugleiðing um vanabundna skynreynslu okkar. Reyndin er nefnilega sú að ef við stöndum frammi fyrir fyrirbærum sem líkjast á yfirborðinu, er okkur tamt að fella þau hugsunarlaust undir sama hatt. Heimspekingurinn Ludwig Wittgenstein hafði ýmislegt að segja um þessa skynvillu.
Framhald þessara málverka voru málaðar prófanir Sigurðar Árna á náttúru sjálfs rýmissins og viðleitni okkar til að átta okkur á því. Hvernig merkjum við hvort eitthvað er “framarlega” eða “aftarlega” í rými? Sömuleiðis velti hann fyrir sér tilfinningalegu gildi rýmissins: hvers vegna er “dökkt rými” ógnvekjandi en “bjart rými” ekki? Er merkjanlegur greinarmunur á “virku” og “óvirku” rými?
Segja má að nokkur inniverk Sigurðar Árna séu eins konar millistig milli málaðra rýmishugleiðinga hans og Sólöldu, þar sem hann notar jöfnum höndum dagsbirtu og tilbúna rafmagnslýsingu. Þar eru sennilega markverðust Samhengi (2004) fyrir aðalbanka Landsbanka Íslands í Reykjavík, verk sem unnið var í samvinnu við arkitektastofuna AVH ehf fyrir aðalskrifstofur XL á Charles de Gaulle flugvelli í París (2006) og myndröðin Ljós í skugga fyrir dvalarheimilið Hlíð á Akureyri (2007).
Í Landsbankanum var Sigurði Árna uppálagt að skapa upphátt verk í þröngum gangi í anddyri bankans. Sigurður setti saman álgrind úr samtengdum hringlaga formum
í sterkrauðum lit; sennilega minna þau gesti og gangandi á mólekúl og þá margföldun krónupeninga sem á sér stað í banka, þótt sú samlíking sé listamanninum sjálfsagt ekki efst í huga. Grindin er fest upp um tuttugu sentimetra frá hvítum veggnum.
Góð dagsbirta fellur á grindina frá hægri, og eins og gerist upp við Sultartanga færast skuggar til undir grindinni og út á vegginn, misjafnlega sterkir eftir styrk birtunnar. Þegar sól eða dagsbirtu þrýtur tekur raflýsing við og þar sem ljósgjafar í rýminu eru fleiri en einn dreifast skuggarnir vítt og breitt um vegginn í kring.
Á aðalskrifstofu XL í París eru búnar til skrifstofur og fundarherbergi úr glerveggjum, eins konar “innra rými”. Sigurður Árni kaus að afmarka hvert rými fyrir sig en viðhalda um leið gegnsæinu í heildarmynd skrifstofurýmisins. Þrjár ólíkar álgrindur eru hengdar á glerveggina á ákveðnum stöðum. Form þeirra er í ætt við Samhengi Landsbankans, en teiknað í þrívídd og virðist svífandi. Með útskornum plastfilmum eru álformin endurtekin og virka þá ýmist eins og speglun formanna eða skuggar þeirra. Með þessu mynda formin eins konar “skjól” fyrir þá sem inni sitja, því athygli utanaðkomandi beinist ekki að þeim heldur hinni rauðu grind.
Þegar horft er í gegnum skrifstofurýmið á sér stað frjótt samspil fastra forma, álgrinda og gegnsærra plastfilma. Mörkin milli hins tvívíða og þrívíða riðlast, eins og í mörgum öðrum verkum frá hendi Sigurðar Árna, vegna margvíslegrar skörunar áþreifanlegra fyrirbæra, skugga þeirra og endurspeglana.
Endurspeglanir eru sömuleiðis virkjaðar í samstæðunni sem Sigurður Árni gerði fyrir dvalarheimilið Hlíð á Akureyri. Uppistaða verksins eru 2 x 2 metra glerplötur í mismunandi gagnsæjum litum sem settar eru upp fyrir framan langvegg í anddyri hússins, þannig að þær vakna til lífsins við allar mannaferðir í rýminu. Plöturnar eru allar með götum í misjöfnum stærðum, og þegar dagsbirta eða rafmagnsbirta fellur á þær, fer af stað mikil skuggaleikfimi á hvítum veggnum bak við þær, auk þess sem plöturnar kallast á innbyrðis.
Þegar upp er staðið er nánast ógjörningur að gera upp á milli þess sem á sér stað fyrir tilverknað sjálfs efnissins, litaðs glersins eða hins óefnislega, eyðanna í glerinu, hvort sem vísað er til skynreynslu eða hugmyndafræði. Sú efahyggja sem innbyggð er í alla listsköpun Sigurðar Árna gerir hana bæði ógnvekjandi og örvandi.
Aðalsteinn Ingólfsson, 2007.